6.6.8. Kritische gedachten

Goede kritiek

Kritisch denken betekent dat je onafhankelijk van anderen informatie analyseert en beoordeelt. Het is een nuttige vaardigheid voor wetenschappers, studenten, politici, en uiteindelijk voor iedereen die zelfstandig iets wil onderzoeken. Het gaat dan om beoordelingen waarbij iets goed of slecht, waar of onwaar, goed of fout genoemd kan worden.

Jezus zei eens:

"Oordeel niet over anderen... (Matteüs 7:1, GNB1996)

Wat bedoelde Jezus hier met oordelen? Mogen we geen mening uitspreken over iemands gedrag, uitlatingen of denkwijze? In de Bijbel worden we aangespoord om wel degelijk kritisch te luisteren naar wat mensen beweren. Ook de apostelen schrijven:

"... toetst alles en behoudt het goede." (1 Tessalonicenzen 5:21, NBG1951)

"... vertrouw niet elke geest. Onderzoek de geesten, om te zien of ze wel van God komen..." (1 Johannes 4:1, WV1995)

"... Geloof niet iedereen, maar onderzoek of iemand door de Geest van God bezield wordt." (1 Johannes 4:1, GNB1995)

En als we merken dat er onwaarheden worden beweerd, worden we aangespoord om die wel degelijk aan de kaak stellen. De brieven van de apostelen bevatten veel kritische opmerkingen over dwaalleraren en dringende waarschuwingen tegen hun leringen en levensstijl.

Slechte kritiek

In het dagelijks leven van mensen onder elkaar heeft het woord kritiek meestal een negatieve klank. Het is dan vaak een waardeoordeel over iemands opvattingen, uiterlijk of gedrag. En omdat het vanwege de erfzonde gemakkelijker is kwaad te doen dan goed te doen, vallen veel van die waardeoordelen over mensen onbarmhartig negatief uit. Dat leidt tot negatieve kritische gedachten en daarover gaat dit onderwerp. Heel veel mensen (ook gelovigen) worstelen met kritische gedachten over anderen en hebben niet in de gaten welke schadelijke uitwerking die kunnen hebben op anderen en op zichzelf...

We gaan nu de opmerking van Jezus over het 'niet oordelen' verder bekijken, vanuit een andere (vrijere) vertaling die de betekenis erg scherp naar voren brengt:

"Werp je niet op als rechter, opdat je niet onder het oordeel valt." (Matteüs 7:1, WV1995)

Het gaat dus niet over het toetsen van iemands gedrag, maar om het vellen van een vonnis, iemand aan de kaak te stellen als een ondeugdelijk persoon. Ieder mens heeft gebreken en we mogen best aanmerkingen maken op iemands gedrag, maar daarmee niet de PERSOON afwijzen en veroordelen. Dan ontnemen we de ander zijn waardigheid en dat is een ernstige zonde. Kijk in dit verband eens naar de volgende uitspraak van Jezus:

"Want God heeft zijn Zoon niet naar de wereld gezonden om de wereld te veroordelen, maar om door Hem de wereld te redden." (Johannes 3:17, WV1995)

Als Jezus alles doet om mensen juist te redden van de veroordeling, wie zijn wij dan om WEL mensen te willen vonnissen? Daarmee gaan we in tegen de belangrijkste missie van onze Heer. Jezus kwam juist naar de aarde om mensen te leren hoe ze van veroordeling door God kunnen worden gered.

Aanleidingen tot kritische gedachten

Negatief kritische gedachten kunnen bijvoorbeeld ontstaan uit:

  • jaloezie (vooral bij vrouwen)
  • wedijver (vooral bij mannen)
  • onwil om anderen te vergeven
  • onprettig ervaren behandeling door andere mensen
  • verschillen in karakter, opvattingen of levensstijl
  • conflictsituaties

Er zijn dus heel veel verschillende aanleidingen tot kritische gedachten denkbaar. Dat betekent dat je erg op je hoede moet zijn en je eigen innerlijke reacties op gebeurtenissen goed in de gaten moet houden.

Gevolgen van kritische gedachten

Hier zijn een paar voorbeelden van gedragingen die voortkomen uit kritische gedachten:

  • vitten - op een irriterende manier iemand wijzen op dingen die hij niet doet of niet goed genoeg doet
  • proberen anderen steeds te verbeteren
  • kleine tekortkomingen van anderen uitvergroten zonder goed onderscheid tussen hoofdzaken en bijzaken
  • roddelen, kwaadspreken
  • onnodig negatieve opmerkingen maken over anderen
  • beschuldigen, afwijzen, vijandigheid, boosheid

Oorzaken van kritische gedachten

Veel kritische gedachten vinden hun oorsprong in ordinaire trots: als je jezelf in enig opzicht beter vindt dan de ander, dan is het heerlijk om die ander met jezelf te vergelijken. Het is dan gemakkelijk om kritiek te hebben. Kijk eens naar de volgende gelijkenis van Jezus:

"Met het oog op sommigen die zichzelf rechtvaardig vinden en anderen minachten, vertelde hij de volgende gelijkenis.'Twee mensen gingen naar de tempel om te bidden, de een was een farizeeër en de ander een tollenaar. De farizeeër stond daar rechtop en bad bij zichzelf: 'God, ik dank u dat ik niet ben als de andere mensen, die roofzuchtig of onrechtvaardig of overspelig zijn, en dat ik ook niet ben als die tollenaar. Ik vast tweemaal per week en draag een tiende van al mijn inkomsten af.' (Lucas 8:9-13, NBV2004)

De zeer godsdienstige farizeeër verhief zichzelf mijlenver boven de tollenaar op wie hij met minachting neerkeek. Hij had niet door dat zijn innerlijke zonden van trots al zijn uiterlijke 'goede daden' teniet deden. Trotse mensen worden immers door God vernederd, maar bescheiden mensen worden door Hem juist verhoogd.

"... God keert zich tegen hoogmoedigen, maar aan nederigen schenkt hij zijn genade." (1 Petrus 5:5, NBV2004)

Zie ook onderwerp 'Farizeeër en tollenaar' in hoofdstuk 'Gelijkenissen van Jezus'.

Kritische gedachten en karakter

De ene persoon heeft een sterkere neiging tot kritische gedachten dan de ander. Dat hangt samen met het temperament. Maar je mag nooit je temperament als excuus gebruiken voor je kritische gedachten. Hierna volgt een overzicht van de manieren waarop het temperament een rol kan spelen bij het ontwikkelen van een kritische houding:

karakteraspect  
verstandelijk Doordat hun geweten sterker ontwikkeld is dan dat van de andere typen, hebben zij de sterkste neiging tot kritische gedachten. Alles wat onder hun aandacht komt wordt gewogen en getoetst. Daarbij zijn ze geneigd de waarheid belangrijker te vinden dan de liefde, en normen belangrijker dan waarden.
gevoelsmatig Erg kritisch ingesteld zijn ze niet, omdat ze van mensen houden en graag willen dat anderen hen aardig blijven vinden. Als ze kritische gedachten hebben is dat vaak tegenover dominante mensen en mensen die niet zo spontaan of sociaal zijn als zij zelf. Ze kunnen wel jaloers zijn op anderen.
wilskrachtig Zij kunnen scherpe kritiek hebben op mensen die hun werk niet goed doen of die in hun ogen traag, slap of lui zijn. Ze hebben van nature weinig geduld met zwakkeren. Ze beseffen niet hoezeer anderen hierdoor gekwetst kunnen worden.
evenwichtig Zij zijn het minst geneigd tot kritische gedachten vanwege hun vriendelijke, gemoedelijke aard en hun behoefte aan harmonie met hun leefomgeving. Wel ergeren zij zich aan dominante en typen en mensen die zich niet aan regels houden.

Kritische gedachten en karakteraspect

Afbrekende kritiek

Met afbrekende kritiek wijs je iemand alleen op tekortkomingen, zonder een houding van liefde, vergeving, acceptatie en respect. Zulke kritiek heeft ALTIJD een schadelijke uitwerking. Aan de ontvangende kant is er veel zachtmoedigheid nodig om afbrekende kritiek te kunnen accepteren en positief te verwerken.

Als gelovigen moeten we oppassen voor een kritische instelling. Onze kritiek kan zich richten op medegelovigen, omdat we vinden dat zij niet goed genoeg denken of handelen. We kunnen soms ook neerkijken op ongelovigen, omdat ze dingen doen die we op grond van Gods Woord afkeuren.

"Wees niet te spoedig geërgerd in uw geest, want ergernis huist in de boezem der dwazen." (Prediker 7:9, NBG1951)

De Bijbel maakt ons heel duidelijk dat we anderen niet op een hoogmoedige manier iemands eigenschappen of gedrag moeten afwijzen, zeker niet als we zelf in dat opzicht ook verre van foutloos zijn:

"... Het oordeel dat u over anderen velt, velt u over uzelf, want de dingen die u veroordeelt doet u zelf ook." (Romeinen 2:1, NBV2004)

We kunnen andere mensen niet echt de maat nemen, omdat we vooral geneigd zijn hen met onszelf te vergelijken. Meestal gaan we uit van een van onze sterke eigenschappen en vergelijken we onszelf daarin met andere mensen, die deze eigenschap in mindere mate hebben. Het resultaat is geweldig. Het streelt onze ego: we voelen ons BETER dan die ander. Tegelijk vergeten we te kijken naar wat zij beter doen dan wijzelf.

Alleen God kent de harten en begrijpt waarom iemand zich gedraagt zoals hij doet. Alleen God kan iemands gedrag beoordelen en op een eerlijke manier rekening houden met iemands achtergronden en omstandigheden. Daarom zei Jezus:

"Waarom kijkt u naar de splinter in het oog van een ander, en merkt u de balk niet op in uw eigen oog? Hoe durft u tegen een ander te zeggen: Laat mij die splinter eens uit uw oog halen, terwijl u zelf een balk in uw oog hebt?" (Matteüs 7:1-4, GNB1996)

Jezus zei dus niet dat we nooit iemands gedrag negatief mogen beoordelen, maar wel dat we de balk van zelfgenoegzaamheid voor onze ogen moeten laten verwijderen. Alleen dan, gereinigd van zelfgenoegzaamheid, trots en kritiek, kunnen we de ander beter bekijken. We kunnen hem dan gaan zien vanuit het hemelse perspectief. En alleen dan mogen we ander in liefde aanspreken op zijn fouten.

 

Herschepping 2.0. Een uitgebreide, samenhangende serie studies over Bijbelse onderwerpen
voor persoonlijke opbouw en gespreksgroepen over Gods herscheppende werk in het leven van de gelovige.
copyright © 2013 - voor het laatst bijgewerkt op 18 maart 2013